Ideały Sierpnia. O co naprawdę walczyli strajkujący w 1980 roku?

Sierpień 1980 r. nie był tylko buntem przeciwko podwyżkom cen, niskim płacom czy złym warunkom życia. Był momentem, w którym miliony Polaków upomniały się o godność, podmiotowość i prawo do współdecydowania o własnym państwie. Idea „Solidarności” narodziła się nie w gabinetach polityków, lecz w zakładach pracy – między ludźmi, którzy postanowili, że tym razem nie zostawią siebie nawzajem samych.

14 sierpnia rozpoczął się strajk w Stoczni Gdańskiej im. Lenina. Początkowo żądania dotyczyły spraw stoczniowców, przede wszystkim przywrócenia do pracy Anny Walentynowicz i poprawy warunków życia. Wkrótce jednak protest przekroczył bramy stoczni. Dołączały do niego kolejne zakłady, a 17 sierpnia Międzyzakładowy Komitet Strajkowy przedstawił 21 postulatów. Należą one do najważniejszych dokumentów polskiej drogi do wolności.

Jednym z najbardziej niezwykłych elementów Sierpnia było przejście od interesu własnego zakładu do odpowiedzialności za innych. Kiedy kolejne zakłady przyłączały się do protestu, stoczniowcy zdecydowali się strajkować dalej.

Wśród postulatów znalazło się żądanie przywrócenia do pracy osób represjonowanych po protestach lat 1970 i 1976 oraz uwolnienia więźniów politycznych. Robotnicy upominali się więc nie tylko o siebie. Pamiętali o kolegach, sąsiadach i ludziach, których nawet nie znali. Kierowali się prostą zasadą: jeśli pozwolimy skrzywdzić drugiego człowieka, jutro nikt nie stanie w naszej obronie.

Sierpień przywracał ludziom poczucie, że są obywatelami, a nie jedynie wykonawcami decyzji państwa i partii. Dlatego tak ważny był postulat powołania niezależnych i samorządnych związków zawodowych. Nie chodziło tylko o organizację broniącą płac. Chodziło o przełamanie monopolu władzy na reprezentowanie społeczeństwa.

Podobne znaczenie miał postulat wolności słowa, druku i publikacji. W państwie, w którym obowiązywała cenzura, oznaczał on prawo do prawo do nieskrępowanego dzielenia się swoimi poglądami i swobodnego działania. Wolność nie była więc abstrakcją. Dotyczyła możliwości powiedzenia przełożonemu, że dzieje się niesprawiedliwość, założenia niezależnego związku czy mówienia o historii.

Uczestnicy sierpniowego protestu nie patrzyli wyłącznie w przyszłość. Jednym z ich najważniejszych postulatów było wzniesienie pomnika ofiar Grudnia ʼ70. Dziesięć lat wcześniej na Wybrzeżu zginęli ludzie, a ich śmierć przez lata pozostawała tematem niewygodnym dla władz. W sierpniu 1980 r. robotnicy powiedzieli: pamiętamy. Pomnik miał być nie tylko miejscem pamięci, ale też symbolem prawa społeczeństwa do własnej historii i własnej prawdy.

Sierpniowe postulaty obejmowały również sprawy codzienne: wynagrodzenia, zaopatrzenie rynku, warunki pracy, ochronę zdrowia czy problemy mieszkaniowe. Nie były one czymś odrębnym od walki o wolność. Dla zwykłego człowieka wolność miała bowiem konkretny wymiar – możliwość godnego życia i wpływania na sprawy, które go dotyczą.

Ważny był także pokojowy charakter protestu. Strajkujący pamiętali o doświadczeniu Grudnia ʼ70 i wiedzieli, że państwo dysponuje potężnym aparatem przymusu. Dlatego strajk wymagał dyscypliny, organizacji i odpowiedzialności. Jego siłą nie była przemoc, lecz wspólne działanie.

Łatwo zamienić Sierpień ’80 w pomnik, datę i zestaw historycznych fotografii. Tymczasem jego najważniejszym dziedzictwem była postawa ludzi.

Przekonanie, że nie wolno pozostawić skrzywdzonego człowieka samego. Że państwo powinno służyć obywatelom, a nie oni państwu. Że władza musi podlegać społecznej kontroli. Że pamięć o ofiarach nie może zależeć od aktualnego politycznego kursu. I że zmiana może dokonać się bez przemocy. Bo solidarność zaczyna się wtedy, gdy cudza krzywda przestaje być wyłącznie cudzym problemem.

W sierpniu 1980 r. Polacy pokazali, że zwykli ludzie, jeśli potrafią działać razem, mogą odzyskać poczucie własnej wartości i upomnieć się o swoje prawa. Że nawet system, który wydaje się trwały i niezmienny, może zostać zakwestionowany.

Dr Marek Szymaniak