Oliwa w malarstwie i grafikach z kolekcji Andrzeja Walasa

Oliwski Ratusz Kultury przedstawi niebawem interesującą kolekcję malarstwa, grafik i innych pamiątek związanych z Oliwą. Zbiór należy do wybitnego przed laty sportowca Wybrzeża, rugbisty, szermierza, dziś kolekcjonera gdańskiej sztuki Andrzeja Walasa.

Kolekcja powiększa się, przybywają nowe obrazy i grafiki. Zwiększa się również pole zainteresowania, do kolekcji niedawno trafiły rzadkie znaczki filatelistyczne oraz bardzo ciekawy zbiór kopert pocztowych i listów sprzed kilkuset lat. Ostatnio Andrzej Walas zainteresował się gdańskimi filigranami z których Oliwa była również znana. Wystawa zapowiada się bardzo interesująco, zapewne zaprezentowanych będzie wielu mało znanych artystów tworzących w Gdańsku i okolicy.

C.A. Mann - Klasztor w Oliwie, 1855, litografia tonowana, odbito w Lit. Inst. C. G. Kanter w Kwidzynie

Gdańsk jako miasto bogate i dumne, otwarte było na sztukę docierającą tu z Niemiec, Włoch i Niderlandów, Niderlandów które architekturę i sztukę kierowały w swoją stronę. Wielu artystów pochodziło z Flandrii i Fryzji, wśród nich byli malarze, rzeźbiarze, architekci, bursztynnicy, ludwisarze, kowale artystyczni czy organmistrze. Oznaczało to sporą odmienność od innych polskich aglomeracji. Historia oddalonej o parę kilometrów od Gdańska, Oliwy może nie bogatsza, ale na pewno mająca swoją pewną odrębność jest równie ciekawa. Wystawa jednak nie jest zapisem historycznych dziejów, ale próbą przedstawienia jej w obrazach i grafikach ostatnich kilkuset lat. Zbiór jest tak duży i tak bogaty , że zaprezentowana będzie jedynie część kolekcji.

Theodor Urtnowski - Dolina Radości w Oliwie, lato, olej, płótno

Oliwa przyciągała artystów swoim urokiem, jednak o ile w grafice zachowało się dość sporo jej wizerunków, o tyle w malarstwie jest ich o wiele mniej, poza tym niektóre nie najwyższej wartości artystycznej, zostaną również zaprezentowane.

Rudolf Theodor Kuhn - Zabudowania klasztorne w Oliwie, fotografia, ok. 1870

Oliwę odwiedzali wielcy tego świata: królowie, cesarze, prezydenci, dyplomaci, artyści. W XIX wieku, zachwyceniu miejscową przyrodą, która już sama w sobie stanowiła o wyjątkowości miejsca, oddali się Aleksander von Humboldt i Rainer Maria Rilke. Pięć lat swojego życia w Dworze III przy Polankach należącym do rodziny Schopenhauerów spędził ich syn Artur. Dziś na wysokości, między dworami III a IV, mieszka wraz z rodziną prezydent Lech Wałęsa. W Oliwie zawsze mieszkali znani ludzie, a przede wszystkim artyści, malarze: Rainhold Bahl, Günter Voellner, Lothard Manhold, Willibald Werner, po wojnie: Władysław Lam, Kazimierz Śramkiewicz, Zdzisław Kałędkiewicz, Anna Fiszer, Roman Usarewicz, Mieczysław Czychowski, Andrzej Dyakowski, Witold Pyzik, Magda Heyda-Usarewicz, Czesław Tumielewicz, Wojciech Górecki, Stefan Stankiewicz.

Johann Carl Schultz - Katedra w Oliwie od południowego zachodu, 1871, akwaforta, karta nr. 10, teka Tutti Frutti

Z końcem XIX wieku, gdańscy artyści malujący do tej pory przeważnie weduty, powoli zaczęli odkrywać nowe formy wypowiedzi malarskiej odzwierciedlające bardziej osobiste spojrzenie na sztukę. Szukając klimatu i nastroju dla swoich pejzaży coraz częściej zaczęli przyjeżdżać do Oliwy i odkrywać jej wspaniałe wzgórza morenowe oraz szerokie piaszczyste plaże z widokiem na całą Zatokę Gdańską. Pojawili się wspaniali malarze miedzy innymi: Johann Carl Schultz, jego uczeń Wilhelm Juchanowitz, Fridrich Eduard Meyerheim, Julius Gottheil, Adolf Männchen, Hans Breuner i później Alfred Scherres, Bruno Paetsch, Arthur Bendrat, Theodor Urtnowski, Urlich Leman, Bertold Hellingrath, Stanisław Chlebowski, Konrad Wiederhold, Fritz Wildhagen, czy Fritz August Pfuhle. Powstawało wiele doskonałych prac, a liczba motywów zdawała się być niekończąca. Wiele z tych obrazów zaginęło, wiele znanych jest tylko z literatury, a wiele reprezentuje nieco słabszy poziom artystyczny, choć ich walory ikonograficzne są dość znaczące. Jak się jednak okazało, pokazanie tych istniejących do dziś nie jest takie proste. W prywatnych kolekcjach, które nie oglądają światła dziennego i nie są prezentowane, znajduje się wiele znakomitych widoków Oliwy. Największą znaną kolekcję obrazów Oliwy, posiada gdański kolekcjoner Andrzej Walas. Parę obrazów ma Muzeum Prus Zachodnich w Münster. Parę rozproszonych jest w polskich muzeach.

Konrad Wiederhold, Wzgórze Pachołek w Oliwie, olej, płótno

Autorami najbardziej znanych grafik Oliwy byli tacy mistrzowie jak: Johann Carl Schultz, Matthaeus Deisch, Julius Gottheil, Lobegott Randt, Julius Greth, Karl August Helmsauer, Hermann Claussen, Henry Winkles, Johann Daniel Hincel czy Pierre Tanjie. Najpopularniejszymi, powtarzającymi się często motywami były widoki, klasztoru wraz kościołem cysterskim i parkiem, a także: kościół św. Jakuba, Pałac Opatów, Wzgórze Pachołek, Dolina Radości, Dom zdrojowy i molo oraz panoramy przedstawiane ze Wzgórza Pachołek często wraz z widokiem na zatokę. Rozwój Oliwy wyraźnie przyśpieszył przy końcu XIX wieku. W 1874 roku Oliwa uzyskała prawa miejskie, które utrzymała do 1926 roku, kiedy to wraz z Jelitkowem została wcielona jako kolejna dzielnica do Gdańska. Gdańska, który wówczas stanowił autonomiczny organizm państwowości Wolnego Miasta Gdańska. Zatem wystawa malarstwa i grafik oliwskich zapowiada się nader interesująco. Przygotowywany jest specjalnie na tę okazję katalog, który zawierać będzie około 30 prac, wszystkich widoków Oliwy prezentowanych na wystawie.

Stanisław Seyfried
zdjęcia Paweł Wyszomirski