Kopenhaga

„Kopenhaga 1941. Nieprawdopodobna arogancja sprowadziła do naszego miasta i kraju nazistowskiego fizyka Wernera Heisenberga i doprowadziła do spotkania z Nielsem Bohrem w jego domu. Nie byłoby w tym nic dziwnego gdyby nie fakt, że mamy rok 1941 i od roku Dania znajduje się pod okupacją niemiecką, a drogi obu fizyków rozeszły się kilka lat temu, kiedy Werner Heisenberg objął katedrę na Uniwersytecie w Lipsku, a obecnie kieruje zespołem pracującym dla Hitlera nad bombą atomową. Dawna zażyłość a wręcz stosunki niemal rodzinne, mówiło się o relacji panów jako ojcowsko-synowskiej, legły w gruzach. Stanęła im na przeszkodzie historia. Tym razem spotykają się jako zwycięzca i pokonany, role się odwróciły. Po co Heisenberg przyjechał do Bohra? Czyżby potrzebował pomocy w pracach badawczych? A może potrzebował rozgrzeszenia od starszego kolegi i potwierdzenia słuszności swoich wyborów. Tych na pewno nie udzielił mu Bohr, nie mógł przecież biorąc pod uwagę wojnę toczącą się wokół popierać prac nad bombą atomową, w szczególności dla Hitlera. Czy Heisenberg namawiał Bohra do wstąpienia do jego zespołu, a może chciał się dowiedzieć co on wie o badaniach prowadzonych przez aliantów? Niestety tego się nie dowiemy. Heisenberg opuścił Kopenhagę, a Bohr milczy na temat ich spotkania. Kiedyś przyjaciele, dziś po dwóch stronach barykady. Oby to spotkanie nie przyniosło żadnych reperkusji, nie ma przecież wątpliwości, że było bacznie obserwowane.”

Tak właśnie mogłaby wyglądać notatka prasowa odnotowująca niezwykłe spotkanie dwóch wybitnych fizyków teoretycznych w niezwykłych czasach. Mogłaby, ale nigdy nie powstała, powstała za to sztuka teatralna napisana przez Michaela Frayna opisująca to spotkanie i jego prawdopodobny przebieg. Dwaj nobliści Niels Bohr - nagroda Nobla w 1922 roku za „badanie struktury atomów oraz emitowanego przez nie promieniowania” i Werner Heisenberg – nagroda Nobla w 1932 roku za „stworzenie mechaniki kwantowej” spotkali się w 1941 roku w Kopenhadze aby porozmawiać.

„Czy fizyk ma moralne prawo pracować nad praktycznym wykorzystaniem energii atomowej?” to pytanie pojawia się w sztuce kilkakrotnie i wydaje się być kluczowe, szczególnie biorąc pod uwagę okropieństwa trwającej wokół wojny. Sztuka pełna jest dyskusji o fizyce, o wzajemnych skomplikowanych relacjach, pełna zwrotów akcji i wbrew pozorom bardzo ciekawa, tym bardziej że pytania w niej stawiane są nadal aktualne. Potwierdza to bodaj popularność filmu biograficznego w reżyserii Christophera Nolana o innym fizyku żyjącym w tamtych czasach pod tytułem „Openheimer”. Film opowiada o projekcie Manhattan w wyniku którego powstała bomba atomowa. Można się pokusić o stwierdzenie, iż film jak i sztuka stawiają to samo pytanie o moralne prawo naukowców do dążenia za wszelką cenę do nowych odkryć. Pytanie pozostaje w obu przypadkach bez odpowiedzi, rodzi za to kolejne na przykład czy można powstrzymywać genialne umysły przed odkrywaniem nowych rozwiązań?

Sztuka „Kopenhaga” została wystawiona po raz pierwszy w Teatrze Wybrzeże w 2002 roku w reżyserii Krzysztofa Babickiego. W 2023 roku Babicki ponownie wystawił „Kopenhagę” niemal w tym samym składzie aktorskim, tym razem w Teatrze Miejskim im. Witolda Gombrowicza w Gdyni. Nadal pozostaje aktualna, a biorąc pod uwagę zagrożenia i toczące się konflikty zbrojne wręcz zyskuje na świeżości. Znakomity jest w roli Bohra Jerzy Kiszkis, który z wielką klasą i swobodą przybliża nam postać sławnego fizyka. Wspaniale dotrzymują mu kroku Beata Buczek-Żarnecka w roli żony Bohra Margrethe oraz w roli Heisenberga Dariusz Szymaniak. Skromna scenografia Marka Brauna podbija ogólne wrażenie, zaś wyważona muzyka Marka Kuczyńskiego doskonale uzupełnia całość. Wykorzystanie slajdu z widokiem na otwarte morze to uspakajający, a jednocześnie pozwalający na skupienie pomysł.

Bardzo ciekawy spójny spektakl, porządna aktorska i reżyserska robota tak rzadko oglądana na współczesnych scenach. Polecam gorąco.

Małgorzata Zalewska
fot. Roman Jocher